Warszawa

Stolica Polski i jednocześnie stolica województwa mazowieckiego. Zawdzięcza swą nazwę rycerzowi o imieniu Warsz, właścicielowi wsi istniejącej od XII/XIII w. Bogaci kupcy założyli tutaj pod koniec XIII w. gród książęcy, któremu nadano nazwę "Warszowa". W XVI w. wyznaczono Warszawę miejscem obrad sejmów walnych Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz miejscem elekcji królów polskich. W 1596 r. król Zygmunt III Waza ustanowił Warszawę stolicą Polski i rozpoczął przeprowadzkę dworu z Krakowa.

Okres świetności Warszawy przerwał najazd szwedzki (1655-1660), podczas którego zniszczono miasto, a dzieła sztuki, archiwa i biblioteki wywieziono do Szwecji. W XVIII w. nastąpił ponowny rozkwit miasta.

Pod koniec XVIII wieku Prusy, Rosja i Austria napadły na Polskę (w latach 1772, 1793 i 1795) i dokonały kolejnych zaborów jej terytorium. Władzę wówczas sprawował całkowicie podporządkowany Rosji król Stanisław August Poniatowski. Pomimo tego w 1791 r. działający w Warszawie Sejm Czteroletni zdołał ogłosić Konstytucję 3 Maja – pierwszą w Europie i drugą w świecie konstytucję nowoczesnego państwa. W 1794 r. armia i lud Warszawy pod wodzą szewca Jana Kilińskiego wystąpiły przeciwko zaborcom: Rosji i Prusom i przejęły władzę w stolicy. W listopadzie wojska rosyjskie wkroczyły do miasta, niszcząc prawobrzeżną Pragę i dokonując rzezi ludności. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. Warszawa znalazła się na obszarze przyłączonym do Prus. W latach 1807-15 była stolicą Księstwa Warszawskiego pozostającego pod patronatem francuskim, a w latach 1815-30 – stolicą zależnego od Rosji Królestwa Kongresowego. W tym okresie, w 1816 r. założono Uniwersytet Warszawski, który obecnie jest największą polską uczelnią.

Przez lata zaborów Warszawa była centrum życia narodowego. Tu koncentrowała się konspiracja przeciw zaborcy. Patriotyczne środowiska warszawskie przygotowały kolejne powstania narodowo-wyzwoleńcze w listopadzie 1830 r. i w styczniu 1863 r. Upadek obydwu zrywów spowodował eskalację represji w ramach których m.in. zamknięto Uniwersytet i wybudowano twierdzę-więzienie – Cytadelę.

W sierpniu 1915 roku Rosjanie po stu latach opuścili Warszawę, niszcząc wiele obiektów. W tym samym roku powołano Zarząd Warszawy, który podjął decyzję nadającą Warszawie rangę miasta stołecznego. W latach 1915-18 stolica była okupowana przez wojska niemieckie. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej Warszawa stała się stolicą niepodległego państwa. W dniach 12-15 sierpnia 1920 r. stoczono tu zwycięską Bitwę Warszawską, która zatrzymała ofensywę Armii Czerwonej na Zachód.

Po wybuchu drugiej wojny światowej Warszawa broniła się do 27 września. We wrześniu 1940 naziści utworzyli i zamknęli dzielnicę żydowską – getto. W 1943 r. w getcie wybuchło powstanie, po którym Niemcy wymordowali i wywieźli jego mieszkańców, a dzielnicę zamienili w ruiny. 1 sierpnia 1944 r. wybuchło Powstanie Warszawskie, które trwało do 2 października, a w którym zginęło około 200 tys. ludzi. Pozostali przy życiu mieszkańcy musieli opuścić miasto. Około 80 proc. lewobrzeżnej części stolicy legło w gruzach.

17 stycznia 1945 r. do do zrujnowanego i opustoszałego miasta wkroczyła Armia Czerwona, a z nią – podporządkowane ZSRR, komunistyczne władze polskie. Podjęto uchwałę o odbudowie Warszawy, jako stolicy Polski.

Stolica pozostaje głównym ośrodkiem kulturalnym kraju. Znajduje się tutaj około 30 większych teatrów, w tym Teatr Narodowy założony w 1765 r. oraz Teatr Wielki założony w 1778 r.

Anna Stradowska PAP //ter